অধ্যায় ১: ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ

উত্তৰঃ- মেগনেছিয়াম ফিটাৰ পৃষ্ঠ ভাগত বায়ুত থকা জলীয় বাষ্পৰ বাবে ক্ষাৰকীয় মেগনেছিয়াম কাৰ্বনেটৰ এটা তৰপ গঠন হয়। এই তৰপটোৰ বাবে মেগনেছিয়াম ফিতাই বায়ুত থকা অক্সিজেনৰ প্ৰত্যক্ষ সংযোগ নাপায়।

উত্তৰঃ-
(i) H₂ + CI₂ → 2HCI
(ii) BaCl₂ + AL₂(SO₄)₃ → BasO₄ + AICI₃
(iii) 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂

উত্তৰঃ-
(i) BaCl₂ + Na₂ SO₄ → BaSO₄ + 2NaC
(ii) NaOH + HCI → NaCl + H₂O

উত্তৰঃ-
(i) পদাৰ্থ 'X' নাম হল পোৰা চূণ।
(ii) পানীৰ সৈতে পদাৰ্থ 'X' এ কৰা বিক্ৰিয়াটো হ'ল 一
CaO + H₂O → Ca(OH)₂ (পোৰা চুণ)

উত্তৰঃ- যেতিয়া হাইড্ৰ’জেন আৰু অক্সিজেন 2:1 অনুপাতত মিলিত হয় তেতিয়া পানী উৎপন্ন হয়। অর্থাৎ, পানীৰ অণুত দুটা হাইড্ৰ’জেন পৰমাণুৰ লগত এটা অক্সিজেন পৰমাণু সংযুক্ত আছে, সেইবাবে পানীৰ সংকেত, H₂O । প্রথম গেছটো হাইড্ৰ’জেন আৰু দ্বিতীয় গেছটো অক্সিজেন।

উত্তৰঃ- লো ক’পাৰতকৈ অধিক সক্ৰিয় হোৱাৰ বাবে ক’পাৰ ছালফেট দ্ৰৱত লোৰ গজাল এটা ডুবাই দিলে লোৱে ক’পাৰ ছালফেট দ্ৰৱৰ পৰা ক’পাৰক অপসাৰিত কৰে। ফলত ক’পাৰ ছালফেট দ্ৰৱৰ গাঢ়তা কমি যায় আৰু ক’পাৰ ছালফেট দ্ৰৱৰ নীলা বৰণ শেতা হৈ পৰে আৰু লোৰ গজাল তাম বৰণৰ হয়।

উত্তৰঃ- ছিলভাৰ নাইট্ৰ’জেন জলীয় দ্ৰৱই ছ'ডিয়াম ক্ল’ৰাইড দ্ৰৱৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি ছিলভাৰ ক্ল’ৰাইডৰ বগা অধঃক্ষেপ আৰু ছ'ডিয়াম নাইট্ৰে’ট দ্ৰৱ উৎপন্ন হয়।
AgNo3(aq) + NaCl(aq) → AgCl(s)↓ + NaNo3(aq)

উত্তৰঃ-
(i) এই বিক্ৰিয়াটোত Na জাৰিত হৈছে অৰ্থাৎ ছডিয়াম ক্লৰাইড উৎপন্ন হৈছে আৰু অক্সিজেন বিজাৰিত হৈছে।
(ii) H₂ জাৰিত হৈ পানী উৎপন্ন হৈছে আৰু CuO বিজাৰিত হৈ Cu উৎপন্ন হৈছে।

উত্তৰঃ- (a) আৰু (b)

উত্তৰঃ- (d) এটা অপসৰণ বিক্রিয়াৰ।

উত্তৰঃ- (a) হাইড্র'জেন গেছ আৰু আইৰন ক্ল'ৰাইড উৎপন্ন হয়।

উত্তৰঃ- যি ৰাসায়নিক সমীকৰণত বিক্ৰিয়ক আৰু বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থৰ প্ৰতিটো মৌলৰ সমান সংখ্যক পৰমাণু থাকে তাকে সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ বোলে।
H2 + Cl2 → 2HCl
2H₂ + O₂ → 2H₂ O
ভৰৰ নিত্যতাবিধি অনুযায়ী ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া এটাত ভৰৰ সৃষ্টি নাইবা ধ্বংস নহয়। সেয়েহে বিক্ৰিয়াসমূহত বিক্ৰিয়াৰ আগত বিক্ৰিয়ক পদাৰ্থসমূহৰ মুঠ ভৰ বিক্ৰিয়াৰ পিছত বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থসমূহৰ মুঠ ভৰৰ সমান হ’ব লাগিব। গতিকে ৰাসায়নিক সমীকৰণসমূহ সন্তোলিত কৰিব লাগে।

উত্তৰঃ-
(a) জঁকা ৰাসায়নিক সমীকৰণ 一 H2 + N2 → NH3; সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ 一 3H₂(g) + H₂(g) → 2NH₃(g)
(b) জঁকা ৰাসায়নিক সমীকৰণ 一 H2S + O2 → H2o + So2; সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ 一 2H₂S(g) + 3O₂(g) → 2H₂O (l) + 2SO₂(g)
(c) জঁকা ৰাসায়নিক সমীকৰণ 一 BaCl2 + Al2(So4)3 → AlCl3 + BaSo4; সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ 一 3BaCl₂(aq) + Al(SO₄)₃(aq) → 2AICI₃(aq) + 3BaSO₄(S)
(d) জঁকা ৰাসায়নিক সমীকৰণ 一 K + H2O → KOH + H2; সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ 一 2K(s) + 2H₂O(l) → 2KOH + H₂(g)

উত্তৰঃ-
(a) 2HNO₃ (aq) + Ca(OH)₂ (aq) → Ca(NO₃)₂ (aq) + 2H₂ O(l)
(b) 2NaOH (aq) + H₂SO₄ (aq) → Na₂ SO₄ (aq) + 2H₂O (aq)
(c) NaCl (aq) + AgNO₃ (aq) → AgCl (S) + NaNO₃ (aq)
(d) BaCl₂ (aq) + H₂SO₄ (aq) → BaSO₄ (S) + 2HCl (aq)

উত্তৰঃ-
(a) Ca(OH)₂ (aq) + CO₂ (g) → CaCO₃ (s) + H₂O (l)
(b) Zn (s) + 2AgNO₃ (aq) → Zn (NO₃)₂ (aq) + 2Ag (S)
(c) 2Al (s) + 3CuCI₂ (aq) → 2AICI₃ (aq) + 3Cu (S)
(d) BaCl₂ (aq) + K₂SO₄ (aq) → BaSO₄ (S) + 2KCI (aq)

উত্তৰঃ-
(a) 2KBr (aq) + Bal₂ (aq) → 2KI (aq) + BaBr₂ (S) — ই এটা দ্বি-অপসৰণ বিক্ৰিয়া।
(b) ZnCO₃(s) → ZnO(S) + CO₂(g) — ই এটা বিয়োজন বিক্ৰিয়া।
(c) H₂(g) + Cl₂(g) → 2HCl(g) — ই এটা সংযোজন বিক্ৰিয়া।
(d) Mg(s) + 2HCl (aq) → MgCI₂ (aq) + H₂ (g) — ই এটা অপসৰণ বিক্ৰিয়া।

উত্তৰঃ- যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত তাপ উৎপন্ন বা বৰ্জন হয় তাক তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, মিথেন (প্ৰাকৃতিক গেছ) বায়ুত (অক্সিজেন) উপস্থিতিত জ্বলি CO2 আৰু H2O উৎপন্ন কৰাৰ লগতে যথেষ্ট পৰিমাণৰ তাপ শক্তি উৎপন্ন কৰে। CH4 (g) + 2O2 (g) → CO2 + 2H2O + তাপশক্তি
যি বিক্ৰিয়াত তাপ শোষণ হয় তেনে বিক্ৰিয়াক তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, N2 বায়ুৰ O2 ৰ সৈতে অতিকৈ উচ্চ উষ্ণতাত (3,000oc) বিক্ৰিয়া সংঘটিত কৰি নাইট্ৰিক অক্সাইড(NO) উৎপন্ন কৰোতে প্ৰচুৰ পৰিমাণে তাপ শোষণ কৰে।

উত্তৰঃ- শ্বসন প্ৰক্ৰিয়াত অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত কোষস্থ খাদ্যৰ জাৰণ ঘটি যথেষ্ট পৰিমাণৰ তাপ শক্তিৰ উৎপন্ন হয়। সেইবাবে শ্বসনক এটা তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া বুলি কোৱা হয়। C₆H₁₂O₆ (aq) + 6O₂ (g) → 6CO₂ (g) + 6H₂O₂(l) + 2820(kJ)

উত্তৰঃ- সংযোজন বিক্ৰিয়াত দুটা বা তাতোকৈ পদাৰ্থ (মৌল বা যৌগ) মিলিত হৈ এটা নতুন পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে। আনহাতে, বিযোজন বিক্ৰিয়াত এটা ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ বাবে যৌগ বিযোজিত হৈ দুই বা তাতোধিক পদাৰ্থ উৎপন্ন হয়। সেইবাবে বিযোজন বিক্ৰিয়াক সংযোজন বিক্ৰিয়াৰ বিপৰীত বোলা হয়।
সংযোজন বিক্ৰিয়া 一 2H₂ (g) + O₂ (g) → 2H₂O (l), 2Mg (s) + O₂ (g) → 2MgO (s)
বিযোজন বিক্ৰিয়া 一 2H₂O(l) → 2H₂ (s) + O₂ (q), CaCO₂ (s) → CaO (s) + CO₂ (g)

উত্তৰঃ-
তাপ শক্তিৰে সংঘটিত হোৱা বিযোজন বিক্ৰিয়াৰ সমীকৰণ 一 CaCO₂(s) ––তাম→ CaO(s) + CO₂(g)
পোহৰ শক্তিৰে সংঘটিত হোৱা বিযোজন বিক্ৰিয়াৰ সমীকৰণ 一 2AgBr –––সূর্যৰশ্মি→ 2Ag + Br₂(g)
বিদ্যুত শক্তিৰে সংঘটিত হোৱা বিযোজন বিক্ৰিয়াৰ সমীকৰণ 一 2H₂O(l) –––বিদ্যুৎশক্তি→ 2H₂(g) + O₂(g)

উত্তৰঃ- অপসৰণ বিক্ৰিয়াত অধিক সক্ৰিয় মৌল এটাই কম সক্ৰিয় মৌল এটাক তাৰ যৌগৰ দ্ৰৱৰ পৰা অপসাৰিত কৰে। উদাহৰণ ㅡ (i) CuSO₄ + Zn → ZnSO₄ + Cu (ii) CuSO₄ + Fe ⟶ FeSO₄ + Cu
দ্বি-অপসৰণ বিক্ৰিয়াত দুটা আয়নীয় যৌগৰ জলীয় দ্ৰৱই বিক্ৰিয়াত অংশ গ্ৰহণ কৰি সিহঁতৰ মাজত পৰস্পৰৰ আয়ন বিনিময় কৰি নতুন বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে। উদাহৰণ 一 (i) AgNO₃ + NaCl → AgCl + NaNO₃ (ii) AgNO₃ + CuCl₂ → AgCl + Cu(NO₃)₂

উত্তৰঃ- Cu(s) + 2AgNO₃ → Cu(NO₃) (aq) + 2Ag(S)

উত্তৰঃ- যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত অধঃক্ষেপ উৎপন্ন হয় তেনে বিক্ৰিয়াক অধঃক্ষেপ বিক্ৰিয়া বোলে। উদাহৰণ 一 (i) AgNO₃ (aq) + NaCl (aq) ⟶ AgCl(s) + NaNO₃ (aq) (ii) CuSO₄ (aq) + H₂S(g) ⟶ CuS(s) + H₂SO₄ (aq)

উত্তৰঃ-
(a) জাৰণঃ- যি বিক্ৰিয়াত কোনো এটা পদাৰ্থৰ লগত অক্সিজেন যুক্ত হয় তাকে জাৰণ বিক্ৰিয়া বোলে। যেনে 一 (i) C(g) + O₂(g) ⟶ CO₂(g) (ii) 2Mg(s) + O₂(g) → 2MgO(s)
(b) বিজাৰণঃ- যি বিক্ৰিয়াত কোনো এটা পদাৰ্থই অক্সিজেন হেৰুৱায় তেনে বিক্ৰিয়াক বিজাৰণ বিক্ৰিয়া বোলে। যেনে ー (i) CuO(s) + H₂(g) → Cu(s) + H₂O(l) (ii) ZnO(s) + C(s) ⟶ Zn(s) + CO(g)

উত্তৰঃ- উজ্জ্বল মুগা ৰঙৰ মৌল ‘X’ৰ নাম হ’ল ক’পাৰ (Cu) আৰু উৎপন্ন হোৱা ক’লা ৰঙৰ যৌগটোৰ নাম হ’ল ক’পাৰ অক্সাইড (CuO). 2Cu(s) + O₂(g) ⟶ 2CuO(s)

উত্তৰঃ- বায়ুত যথেষ্ট পৰিমাণে অক্সিজেন আৰু জলীয় বাষ্প থাকে। ইহঁতে লোৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি ফেৰাছ ফেৰিক অক্সাইড উৎপন্ন কৰে। যাক আমি মামৰ বুলি কওঁ। এই মামৰে লোৰ বস্তুৰ ক্ষয়সাধন কৰে। সেইবাবে লোৰ বস্তুত ৰঙৰ প্ৰলেপ দিলে বস্তুটো মামৰে ধৰাৰ পৰা ৰক্ষা পৰে আৰু বস্তুটো ক্ষয়প্ৰাপ্ত নহয়। ফলত বস্তুটো বহুত দিনলৈ ভালে থাকে।

উত্তৰঃ- তেল আৰু চৰ্বি থকা খাদ্য বস্তুবোৰ বায়ুত থকা অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত জাৰণ ঘটি দুৰ্গন্ধ হয়। নাইট্ৰ'জেন এবিধ প্ৰতিজাৰক পদাৰ্থ। সেয়েহে তেল বা চৰ্বি যুক্ত খাদ্য বস্তুবোৰ নাইট্ৰ'জেনৰ উপস্থিতিত পেকেটত ভৰালে খাদ্য বস্তুখিনি জাৰিত নহয়। ফলত বহু দিনলৈ ভালে থাকে।

উত্তৰঃ-
(a) ক্ষয়ীভৱনঃ ধাতু এটা ইয়াৰ চৌপাশৰ বিভিন্ন পদাৰ্থ যেনে - জলীয় বাষ্প, এছিড আদিৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হৈ ক্ষয় ঘটা প্ৰক্ৰিয়াক ক্ষয়ীভৱন বোলে। যেনে - লোৰ ওপৰত ৰঙচুৱা মূগা বৰণৰ প্ৰলেপ পৰা, ছিলভাৰৰ ওপৰত ক’লা দাগ পৰা আদি।
(b) চৰ্বিৰ দুৰ্গন্ধিতাঃ তেল বা চৰ্বিযুক্ত খাদ্য দীৰ্ঘ সময়ৰ বাবে ৰাখি থ’লে এনে খাদ্য দ্ৰব্যত থকা তেল বা চৰ্বি বায়ুত অক্সিজেনৰ দ্বাৰা জাৰিত হৈ এইবোৰ দুৰ্গন্ধি আৰু বেয়া স্বাদযুক্ত হয়। ইয়াক চৰ্বিৰ দুৰ্গন্ধিতা বোলে। যেনে - মাখন অলপ বহুদিন সাধাৰণ উষ্ণতাত থৈ দিলে গলি যায় আৰু তাৰ পৰা দুৰ্গন্ধ নিৰ্গত হয়।